Miasto w województwie łódzkim, powiat grodzki, na Równinie Piotrkowskiej, nad Strawą (dorzecze Pilicy) i jej dopływami Strawką i Wierzejką; siedziba powiatu piotrkowskiego. 81 tysięcy mieszkańców (2002). Drugi, po Łodzi, ośrodek przemysłowy, usługowy, mieszkaniowy i kulturalno-oświatowy województwa łódzkiego.
Rozwinięty przemysł: maszynowy (maszyny górnicze i szklarskie, aparatura paliwowa do silników wysokoprężnych), papierniczy (papier komputerowy, kserograficzny, telefaksowy), włókienniczy (wyroby dziewiarskie), drzewny (meble, sklejki), materiałów budowlanych; usługi logistyczne (wielkie magazyny dystrybucyjne); liczne przedsiębiorstwa budowlano-montażowe; oddziały banków i firm ubezpieczeniowych; organizacje społeczno-gospodarcze, w tym Regionalna Izba Gospodarcza, Regionalne Centrum Informacji Europejskiej. Ważny krajowy węzeł drogowy w sąsiedztwie dróg tranzytowych Gdańsk-Katowice-Cieszyn (wzdłuż zachodnich granic Piotrkowa Trybunalskiego fragment autostrady Al) i dalej na południe Europy, Warszawa-Wrocław-Praga, Poznań-Radom z rozgałęzieniem do Kielc, przy linii kolejowej Warszawa-Katowice-Wiedeń (po wybudowaniu Centralnej Magistrali Kolejowej pociągi międzynarodowe omijają Piotrków Trybunalski); lotnisko sportowe Aeroklubu Ziemi Piotrkowskiej z utwardzonym pasem startowym.
Szkolnictwo wyższe i naukę reprezentują m.in.: filie kieleckiej Akademii Świętokrzyskiej im. J. Kochanowskiego i łódzkiej Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej, Wydział Zamiejscowy Wyższej Szkoły Kupieckiej w Łodzi, punkt konsultacyjny Politechniki Łódzkiej, Międzynarodowy Uniwersytet Kształcenia na Odległość, Instytut Kształcenia Nauczycieli, stacja badawcza Instytutu Podstaw Inżynierii Środowiska PAN; współpraca partnerska z miastami z Niemiec, Słowenii, Ukrainy, Białorusi, Litwy, Holandii i Węgier; działają: muzeum, galeria sztuki, ośrodek kultury (zespoły taneczne i muzyczne, Grupa Baletowa i Stowarzyszenie Miłośników Tańca "SCAT", teatry amatorskie, Sekretariat International Dance Organization, Polska Federacja Tańca), towarzystwa m.in. - Przyjaciół Miasta Piotrkowa Trybunalskiego, Przyjaciół Sztuk Pięknych, Literatury im. A. Mickiewicza, Piotrkowskie Towarzyszenie Muzyczne im. F. Lessla, Towarzystwo Wschód-Zachód; liczne imprezy (Trybunalskie Spotkania Taneczne, Festiwal Bajki i Piosenki Przedszkolnej, Międzynarodowy Festiwal Sztuki "Interakcje", Międzynarodowy Spotkania Artystyczne "Translacje"). Ośrodek sportowy (piłka ręczna, zapasy w stylu klasycznym, piłka nożna, koszykówka, tenis ziemny i inne).
Stare miasto, z zachowanym średniowiecznym układem urbanistycznym, leży w widłach Strawy i jej dopływu Strawki, wokół centrum oraz po zachodniej stronie linii kolejowej dzielnice mieszkaniowe z XIX w. i z okresu międzywojennego oraz nowe osiedla bloków mieszkalnych; tereny przemysłowe są skupione głównie w południowej czyści miasta, a rekreacyjne - na wschodzie i północnym wschodzie (Las Wolborski, sztuczne jezioro Bugaj na Wierzejce). W pobliskim Sulejowskim Parku Krajobrazowym i okolicach rezerwaty leśne - Dęby w Meszczach i Las Jabłoniowy.
W XI-XIII w. ośrodek dóbr książęcych, w pobliżu osiedle targowo-miejskie; wzmiankowany 1217; położony na szlaku handlowym z Pomorza na Ruś i Węgry, XV-XVl w. - z Mazowsza do Wrocławia; prawa miejskie przed 1313 (około 1292); od początku XIV w. starostwo grodowe, również miasto powiatowe; 1346-47 miejsce wydania statutów Kazimierza Wielkiego; jeden z głównych ośrodków życia politycznego Rzeczypospolitej; 1455-1628 miejsce wieców, zjazdów i sejmów (piotrkowski przywilej 1496), 1442-1628 - synodów, od 1578 jedna z dwóch, oprócz Lublina, siedziba Trybunału Koronnego (stąd w nazwie Trybunalski); 1675 założono kolegium pijarskie (wykładowcą był m.in. S. Konarski), 1706 - jezuickie; od 1684 stacja pocztowa; miasto o charakterze rzemieślniczym; od XVI w. duże skupisko Żydów (ze 100-letnią przerwą, kiedy zostali wypędzeni). Od 1793 w zaborze pruskim, od 1807 w Księstwie Warszawskim, od 1815 w zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie); od 1846 połączenie kolejowe; 1793-1815 i 1842-53 siedziba powiatu, 1816-42 miasto obwodowe, 1853 otrzymał prawa miasta gubernialnego, 1867-1915 siedziba guberni; w połowie XIX w. rozwój drobnego przemysłu (m.in. spożywczy, maszynowy i budowlany); 1889 powstała huta szkła Hortensja, 1886 - tkacka Manufaktura Piotrkowska i inne; w czasie rewolucji 1905-07 strajki i demonstracje; 1921 obóz internowanych żołnierzy ukraińskich.
5 IX 1939 zacięte walki 19 dywizji piechoty pod dowództwem generała J. Kwaciszczewskiego z oddziałami niemieckiego 16. korpusu pancernego; w czasie okupacji niemieckiej, 1939-42 pierwsze getto na ziemiach polskich (ponad 25 tysięcy osób, około 22 tysięcy wywieziono do obozu zagłady w Treblince, około 3,5 tysiąca umieszczono w obozie pracy przymusowej i 1943 wywieziono do obozów w Skarżysku-Kamiennej, Bliżynie i Pionkach), 5 obozów przejściowych dla jeńców polskich, 2 obozy dla jeńców sowieckich, 3 obozy pracy przymusowej; rejon masowych egzekucji, m.in. w pobliskiej Moszczenicy; ośrodek konspiracji AK, NOW-NSZ, GL-AL; 1945 aresztowania i deportacje przez NKWD członków polskich organizacji niepodległościowych w głąb ZSRR; 1945-53 działalność organizacji antykomunistycznych, m.in. 20 IV 1946 200-osobowy oddział Konspiracyjnego Wojska Polskiego (dca kpt. S. Sojczyński "Warzyc") opanował miasto i uwolnił z więzienia UB 57 osób, a w nocy z 8 na 9 VIII 1946 - 43 osoby. W 1919-75 i od 1999 siedziba powiatu; 1975-98 stolica województwa; szybki rozwój terytorialny miasta; do Piotrkowa Trybunalskiego przyłączono okoliczne wsie i sołectwa o łącznej powierzchni 15 km kwadratowych, m.in. Michałów, Raków, Byki, Rokszyce, Meszcze.
Leżący nad Strawą Piotrków już w średniowieczu odgrywał ważną rolę jako miejsce wieców i sejmów, a od XVI w. jako siedziba Trybunału Koronnego, od czego się wzięła jego pełna nazwa. Stary Piotrków zachował średniowieczny układ urbanistyczny, z wąskim uliczkami zbiegającymi się na Rynku Trybunalskim i kamieniczkami o renesansowym rodowodzie (tło wielu, nie tylko polskich, filmów). Najciekawszymi zabytkami miasta są kościoły. Gotycka świątynia Św. Jakuba, której fundację tradycja przypisuje komesowi Piotrowi Włostowicowi w XII w., powstała w rzeczywistości 2 stulecia później, a jej wysoką wieżę wieńczy barokowy hełm. Także nieopodal Rynku Trybunalskiego znajduje się barokowy klasztor Jezuitów z kościołem Św. Franciszka Ksawerego, wybudowany na początku XVIII w. W obrębie Starego Miasta są ponadto barokowe dawne zespoły klasztorne Pijarów (kościół użytkują obecnie ewangelicy) i Dominikanek, dobudowany do murów miejskich. Poza murami, zachowanymi w nielicznych fragmentach, wznosi się barokowy kościół i klasztor Bernardynów. W ołtarzu bocznym bernardyńskiego kościoła od wieków czci doznaje cudowny wizerunek Matki Bożej Piotrkowskiej Pani Pocieszenia. Najstarsza klasztorna świątynia Piotrkowa, gotycki kościół Św. Jacka i Św. Doroty z XIV stulecia powstał dla dominikanów. Świeckim zabytkiem jest królewska wieża mieszkalna (tzw. Zamek, dziś Muzeum Regionalne) z początku XVI w., wybudowana w obrębie istniejącego dawniej XIV-wiecznego zamku. O wielokulturowości miasta mogą świadczyć: Wielka Synagoga z końca XVIII w. i bizantyńska w stylu cerkiew prawosławna z następnego stulecia. W dawnej wsi Byki stoi okazały pałac Bykowskich z 1604 z nietypową wieżą bramną, powstały na zrębie gotyckiego zamku. W Piotrkowie warto odpocząć w pięknie przywróconym do świetności parku miejskim, urządzonym już w 1916.
Zabytki:
Równina Piotrkowska - część Wzniesień Południowomazowieckich - cechuje ją nieregularny zarys i dosyć urozmaicone ukształtowanie powierzchni, zbudowanej głównie z piasków. Dominują lasy z dwoma wyraźnymi kompleksami: Lasami Sulejowskimi i Lasami Spalskimi, w których znajdują się liczne obszary chronione. Antropopresja jest umiarkowana, a obszar wykazuje potencjał funkcji turystyczno-rekreacyjnej.
| Powierzchnia miasta | 67,2 km2 (6 724 ha) |
| Aktualna liczba mieszkańców (liczba ludności) | 79 367 |
| Liczba urodzeń w 2006 roku | 750 |
| Liczba zgonów w 2006 roku | 887 |
| Ilość osób, które zameldowały się do miasta w roku 2006 | 498 |
| Ilość osób, które wymeldowały się z miasta w roku 2006 | 905 |
| Ilość osób, które pracują | 23 814 |
| Bezrobocie: liczba bezrobotnych mieszkańców | 4 530 |
| Ilość książek w miejskich bibliotekach | 303 933 sztuk |
| Nowopowstałe mieszkania w 2006 roku | 237 (o średniej powierzchni 85,8 m2) |
| Nowe budynki oddane do użytku w 2006 roku | 184 |
| Ilość firm, instutycji i przedsiębiorstw (podmiotów gospodarczych) działających na terenie miasta | 7 441 |
| Dochody miasta (gminy) | 221 057 922,84 zł |
| Wydatki miasta (gminy) | 242 927 357,12 zł |
| Średnia pensja w Piotrkowie | 1 904,33 zł (co stanowi 72,2% średniej krajowej) |
| Ilość samochodów osobowych w mieście | 21 846 |
| Ilość ofiar śmiertelnych w wypadkach drogowych na 100 tysięcy mieszkańców | 16,2 |